Op 12 september 2026 opent K20 in Düsseldorf de eerste uitgebreide Franz Marc-tentoonstelling in een Duits museum in meer dan twintig jaar. De titel is "Die Suche nach einer besseren Welt" - de zoektocht naar een betere wereld - en die is goed gekozen, want Marc schilderde geen dieren omdat dieren mooi zijn. Hij schilderde ze omdat hij het geloof in de mens als onderwerp had verloren. Zijn blauwe paarden, gele koeien en rode herten zijn het meest gereproduceerde deel van het Duitse expressionisme en hangen tegenwoordig als posters in tienduizenden huizen, terwijl maar weinigen weten dat de kunstenaar die ze maakte bij Verdun stierf toen hij 36 was, of dat zijn meest iconische werk sinds 1945 spoorloos is. Dit is het verhaal achter de motieven - en hoe ze aan een Nederlandse muur tot hun recht komen.
120 werken in Düsseldorf - wat K20 daadwerkelijk heeft verzameld
De tentoonstelling in Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen is te zien in het museumgebouw K20 aan Grabbeplatz 5 en loopt tot en met 24 januari 2027. Meer dan 120 schilderijen en werken op papier zijn geleend uit openbare en particuliere collecties in verschillende landen, en de selectie bestrijkt Marcs hele loopbaan - van de vroege, aardse studies tot de late, bijna volledig uiteengevallen composities waarin de vorm onder invloed van het kubisme begint uiteen te vallen.
Dat het meer dan twee decennia geleden is sinds de laatste grote solotentoonstelling in Duitsland, zegt iets over hoe een kunstenaarschap zo bekend kan worden dat het niet langer wordt onderzocht. Marcs motieven staan op ansichtkaarten, mokken en schoolplaten, maar de werken zelf zijn verspreid geraakt. De tentoonstelling is een samenwerking met Kunstmuseum Bern en wordt begeleid door een catalogus van Hatje Cantz van ongeveer 176 pagina's, met circa 130 illustraties en teksten van onder anderen Uwe Fleckner en Susanne Meyer-Büser.
Op de poster zit geen paard, maar een vos. "Fuchs (Blauschwarzer Fuchs)" uit 1911, olieverf op doek, 50 x 63,5 centimeter, behoort tot het Von der Heydt-Museum in Wuppertal. De keuze is veelzeggend: het is een klein formaat, een ineengedoken dier en een blauw dat nauwelijks blauw is. De audiogids bij de tentoonstelling is ingesproken door Felix Kammerer, de Oostenrijkse acteur uit de verfilming van "Im Westen nichts Neues", die in 2023 de Oscar voor beste internationale film won - opnieuw een herinnering aan de oorlog die aan de basis ligt van het hele verhaal.
In het kort: "Franz Marc. Die Suche nach einer besseren Welt" is te zien in K20, Grabbeplatz 5 in Düsseldorf, van 12 september 2026 tot en met 24 januari 2027, met meer dan 120 schilderijen en werken op papier. Het is de eerste monografische Marc-tentoonstelling in een Duits museum in meer dan twintig jaar, geproduceerd in samenwerking met Kunstmuseum Bern. Marc leefde van 1880 tot 1916 en zijn productieve periode beslaat nog geen tien jaar.
De brief aan Macke: blauw als mannelijk, geel als zacht, rood als materie
Op 12 december 1910 schreef Marc een brief aan zijn vriend August Macke, die een van de meest geciteerde documenten van het Duitse modernisme is geworden. Daarin formuleerde hij zijn eigen kleurensysteem: blauw is het mannelijke principe, streng en spiritueel. Geel is het vrouwelijke, zacht en vrolijk. Rood is de materie, bruut en zwaar, de kleur die de andere twee moeten trotseren en overwinnen.
Het systeem houdt geen stand als theorie – Marc zelf week er voortdurend van af – maar het verklaart waarom zijn schilderijen eruitzien zoals ze eruitzien. Wanneer hij een paard blauw schildert, maakt hij geen decoratieve keuze. Hij plaatst het dier aan de spirituele kant van zijn eigen schaal. Wanneer een koe geel is, is dat geen grap, en wanneer het landschap eromheen rood opvlamt, is dat geen herfst maar verzet. De kleuren dragen betekenis, en daarom voelen de schilderijen nog steeds geladen aan, zelfs voor een toeschouwer die nog nooit van het systeem heeft gehoord.
„Hij schilderde dieren niet zoals hij ze zag, maar zoals hij zich voorstelde dat zij de wereld zagen – en dat is het verschil tussen een illustratie en een kunstwerk.“
Samen met Wassily Kandinsky richtte Marc in 1911 de redactiekring Der Blaue Reiter op, die het jaar daarop haar beroemde almanak uitgaf. De naam was volgens Kandinsky geen diepzinnige vondst: ze hielden allebei van ruiters, Marc van paarden en Kandinsky van blauw. Dat de groep toch de spirituele stroming van het Duitse expressionisme zou gaan definiëren, komt doordat ze kunst allebei beschouwden als een middel voor innerlijke expressie in plaats van afbeelding. Wil je meer lezen over de kring? Lees dan over Gabriele Münter en de kleurenwereld van Der Blaue Reiter en over Kandinsky en de geboorte van de abstracte kunst.
De toren met de blauwe paarden – het werk dat Göring meenam en dat niemand sinds 1945 heeft gezien
„Der Turm der blauen Pferde“ werd in 1913 geschilderd en was 200 x 130 centimeter groot. Vier blauwe paarden staan in een torenformatie net rechts van het midden, naar de toeschouwer gekeerd maar met hun hoofden naar links gedraaid. Het is Marcs bekendste schilderij en het schilderij dat het vaakst wordt gereproduceerd – opmerkelijk, omdat niemand zeker weet waar het origineel zich bevindt.
In 1936 werd Marcs kunst door het naziregime als "entartet" bestempeld. Het jaar daarop werd de torenschildering opgehangen op de beruchte tentoonstelling in München, maar na protesten van oorlogsveteranen werd ze weggehaald: de kunstenaar was immers voor Duitsland gesneuveld. In 1938 werd het werk door Hermann Göring in beslag genomen. Na het einde van de oorlog in 1945 verdween het. Twee onbevestigde waarnemingen in Berlijn, in 1945 en 1948, zijn alles wat er is. Museumexperts denken dat het schilderij de oorlog waarschijnlijk heeft overleefd, maar niemand heeft het spoor verder kunnen volgen.
Dat maakt Marc tot een uitzonderlijk geval in de kunstgeschiedenis: een kunstenaar wiens belangrijkste werk uitsluitend als reproductie bestaat. Elke afdruk, elke afbeelding in een boek en elk motief aan een muur is in feite de enige beschikbare vorm van het werk. De vraag wat een origineel eigenlijk betekent, krijgt in zijn geval een andere scherpte, omdat vergelijking met het origineel simpelweg onmogelijk is. Wat overblijft zijn alleen de afmetingen, de kleurnotities en de zwart-witfoto's die zijn gemaakt voordat het werk verdween.
Het formaat is het waard om bij stil te staan. Met zijn 200 x 130 centimeter was de torenschildering staand, en de ongewoon smalle verhouding versterkt juist datgene wat het motief zo ongemakkelijk krachtig maakt: de paarden stapelen zich omhoog in plaats van naast elkaar te staan, als een gebouw in plaats van een kudde. Had Marc voor een liggend formaat gekozen, dan zouden dezelfde vier dieren als een grazende groep in een landschap zijn opgevat. Nu worden ze gelezen als een toren, vandaar de titel.
Het dier als een weg weg van de mens
Marc zei al vroeg dat hij de mens lelijk vond en dieren zuiverder, echter. Dat klinkt als romantisch gezwets, totdat je ziet hoe consequent hij dat in de praktijk bracht. Hij bestudeerde de anatomie van dieren, woonde colleges bij aan de dierenartsenschool en kende de spieren van een paard tot in detail - maar hij schilderde nooit een dier van buitenaf gezien. Hij probeerde het van binnenuit te schilderen, als een wezen dat het landschap zelf ervaart.
Daarom versmelten zijn dieren bijna altijd met hun omgeving. Het ree ligt in een bos waarvan de vormen zijn ruglijn herhalen. Het paard buigt zijn nek in dezelfde boog als de heuvel erachter. In de latere werken, vanaf 1913, verdwijnt de grens vrijwel volledig en wordt de compositie een veld van gekristalliseerde vormen waarin het dier slechts te vermoeden is. Marc was op weg naar abstractie toen de oorlog hem op 4 maart 1916 bij Verdun onderbrak.
Er is een Zweedse parallel die het vermelden waard is. Bruno Liljefors werkte in dezelfde periode met het dier als hoofdthema, maar vanuit de tegenovergestelde invalshoek: bij Liljefors is het dier nauwkeurig geobserveerd in zijn natuurlijke omgeving, bij Marc is het een gevoel. Door ze naast elkaar te vergelijken, kom je meer over allebei te weten dan met welke afzonderlijke analyse ook.
Tip: Hang je een motief geïnspireerd op Marc op, geef het dan een eigen muur in plaats van het op te nemen in een galerijwand. De kleuren zijn krachtig genoeg om op zichzelf te staan en verliezen meteen aan impact wanneer ze moeten concurreren met andere motieven in hetzelfde blikveld.
Expressionistische kleuren in een Zweedse kamer – licht, muur en formaat
Marcs palet is afgestemd op het Zuid-Duitse licht in Ober-Beieren, waar hij woonde en werkte, niet op het novembergrijs in Midden-Zweden. Dat maakt verschil. Een diep kobaltblauw dat gloeit in de zuidelijke middagzon kan zwaar en bijna zwart lijken in een noordelijke kamer met een raam op het noorden. Motieven met dit kleurenschema komen het best tot hun recht op een muur die van opzij daglicht krijgt, of onder een gerichte lamp met een hoge kleurweergave.
De muurkleur bepaalt de rest. Tegen gebroken wit en ivoorwit springen de sterke kleuren eruit als een kleuraccent – opvallend, grafisch, een tikje hard. Tegen een warmgrijze of licht kleigroene muur worden ze zachter en gaan ze op in de ruimte. Tegen een donkere muur krijgen ze meer diepte, maar verliezen ze hun helderheid. Kies in dat geval een motief dat groot genoeg is om tegen de achtergrond op te wegen. Tussen de klassieke kunstwerken en in het assortiment dierenmotieven vind je verschillende motieven met dezelfde expressieve kleuren.
Het formaat moet aansluiten bij het motief. Marcs composities hebben meestal een duidelijke diagonale beweging, en die heeft ruimte nodig in de richting waarin ze beweegt. Groepen dieren en landschappen met beweging van links naar rechts komen daarom het best tot hun recht in een liggend formaat, terwijl afzonderlijke dieren die rechtop staan een staand formaat aankunnen. Een kamer met al veel kleur kan beter een kleiner formaat hebben dan een groot formaat – wil je voor een echt krachtig effect gaan, dan is de rustige muur in de slaapkamer of hal vaak een betere plek dan de woonkamer. Zoek je dezelfde kleurtemperatuur in een abstractere vorm, dan vind je die tussen de abstracte motieven en in de selectie posters met een uitgesproken kleurexplosie.
Veelgestelde vragen over Franz Marc en zijn motieven
Meer over de tentoonstelling vind je bij Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen, en de geschiedenis van het verdwenen torenschilderij is samengevat in het naslagwerk over The Tower of Blue Horses. Wil je zien hoe het dierenmotief in hetzelfde decennium in Zweden werd uitgewerkt, lees dan de tekst over Bruno Liljefors en de Zweedse natuurschilderkunst.
Franz Marc heeft nooit kunnen zien wat er van zijn schilderijen zou worden. Wat overblijft zijn de kleuren, de dieren en een lege plek waar het torenschilderij had moeten hangen – en misschien is het juist die leegte die de motieven steeds opnieuw de wereld in stuurt, muur voor muur.